Dirsek Kırıkları ve Çıkıkları
Dirsek Kırıkları ve Çıkıkları Nedir?
Dirsek, kol kemiği (humerus), dirsek kemiği (ulna) ve döner kemiğin (radius) bir araya geldiği menteşe benzeri bir eklemdir. Dirsek kırığı, bu kemiklerden birinin bütünlüğünün bozulması; dirsek çıkığı ise eklem yüzeylerinin birbirinden ayrılıp normal konumunu kaybetmesidir. İkisi bir arada da görülebilir: çıkık sırasında eklem kenarlarından kemik parçaları kopabilir. Dirsek, vücutta omuzdan sonra en sık çıkan büyük eklemlerden biridir ve yaralanmanın hangi kemiği, bağı ve eklem yüzeyini tuttuğu tedavi planını doğrudan belirler.
Kırık Tipleri ve Çıkık Türleri
Dirsek kırıkları etkilenen kemiğe göre farklı davranır ve her tipin kendine özgü tedavi mantığı vardır:
- Radius başı kırıkları: Açık ele düşmede en sık görülen tiptir; önkolun içe-dışa dönme (pronasyon-supinasyon) hareketini kısıtlar.
- Olekranon kırıkları: Dirseğin arkasındaki çıkıntının kırığıdır; triseps kasının çekişiyle parçalar ayrılabilir ve dirseği aktif olarak düzeltme yeteneği bozulur.
- Distal humerus kırıkları: Kol kemiğinin alt ucundaki kırıklardır; sıklıkla eklem içine uzanır ve hem çocuklarda hem de kemiği zayıf yaşlılarda görülür.
- Koronoid çıkıntı kırıkları: Küçük ama eklem stabilitesinin köşe taşı olan bir yapıdır; gözden kaçarsa tekrarlayan kararsızlığa yol açabilir.
Çıkıklar ise kemik kırığının eşlik edip etmemesine göre ikiye ayrılır. Basit çıkıkta yalnız bağ ve yumuşak doku hasarı vardır, kemik kırığı yoktur. Karmaşık (kompleks) çıkıkta çıkığa bir veya birden fazla kırık eşlik eder; en bilinen örneği, arka çıkık ile radius başı ve koronoid kırığının birlikte olduğu ve belirgin kararsızlık yaratan “korkunç üçlü” (terrible triad) yaralanmasıdır.
Neden Olur ve Kimler Risk Altındadır?
Dirsek kırık ve çıkıkları genellikle açık ele düşme, yüksekten düşme, trafik veya motosiklet kazası ya da spor sırasındaki güçlü darbelerle oluşur. Çıkık sırasında eklemi saran bağlar gerilir veya kopar; bu nedenle dirsek çıkıkları çoğu zaman dirsek bağ yaralanmaları ile birlikte görülür. Kemik yoğunluğu düşük yaşlılar düşük enerjili bir düşmede bile kırık yaşayabilir; aktif çocuklarda dirsek çevresi çocukluk çağı kırıklarının en sık yerlerinden biridir. Yüksek enerjili sporlar ve motosiklet kullanımı riski belirgin biçimde artırır.
Belirtiler Nasıl Ortaya Çıkar?
En sık belirtiler ani ve şiddetli ağrı, hızla gelişen şişlik ve morarmadır. Dirseği bükme-düzeltme veya önkolu çevirme hareketleri belirgin biçimde kısıtlanır. Çıkıkta gözle görülür bir şekil bozukluğu ve eklemin yerinden çıkmış görünümü olur; kemik çıkıntılarının konumu bozulur. Kırıkta genellikle noktasal hassasiyet ve bazen kemik uçlarının sürtünme hissi (krepitasyon) bulunur. El ve parmaklarda uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük ise sinir etkilenmesinin işareti olabilir.
Neden Acil Değerlendirme Önemlidir?
Dirsek çıkığı ve yüksek enerjili kırıklar acil bir yaralanma olabilir; çünkü eklemin hemen yanından geçen atardamar ve sinirler (brakiyal arter, median, radial ve ulnar sinirler) zedelenebilir. İlk değerlendirmede nabız, elin rengi ve ısısı, kılcal dolum ile parmak duyusu ve hareketi mutlaka kontrol edilir. İç taraftan geçen ulnar sinir özellikle risk altındadır; bu bölgedeki basıya bağlı elde uyuşma bulguları ulnar sinir sıkışması ile örtüşebilir. İlerleyen şişliğe bağlı kompartman sendromu nadir ama ciddi bir acildir. Çıkığın yerine oturtulması (redüksiyon) deneyimli ellerde yapılmalıdır; hasta çıkığı kendi kendine yerine oturtmaya çalışmamalıdır.
Hangi Sorunlarla Karışabilir ve Neyle İlişkilidir?
Basit bir zorlanma, bağ yaralanması ya da tendinit de dirsek ağrısı yapabilir; ancak belirgin şekil bozukluğu, kola yük verememe ve hızla gelişen şişlik kırık veya çıkığı düşündürür. Çıkıklara sıklıkla dirsek bağ yaralanmaları ile koronoid veya radius başı kırıkları eşlik eder; bu eşlik eden yaralanmalar atlanırsa dirsek kararsız kalabilir. Uzun vadede eklem yüzeyindeki bozulma, dirsek kireçlenmesi ve sertliğine yani kalıcı hareket kaybına zemin hazırlayabilir; sertlik, dirsek kırık ve çıkıklarının en sık geç dönem komplikasyonudur.
Tanı: Muayene ve Görüntüleme
Tanı, yaralanma mekanizması ve enerjisini içeren ayrıntılı öykü ile dikkatli bir muayeneyle başlar. Hekim şekil bozukluğunu, hassasiyet noktalarını, aktif ve pasif hareketi değerlendirir ve mutlaka nörovasküler muayeneyi yapar. İki yönlü röntgen ilk basamaktır; eklem içine uzanan ve parçalı kırıklarda bilgisayarlı tomografi (BT) kırık parçalarını ve cerrahi planı netleştirir. Bağ veya kıkırdak hasarından şüphelenildiğinde ya da redüksiyon sonrası stabilite belirsizse manyetik rezonans (MR) yardımcı olur. Çıkığın yerine oturtulmasından önce ve sonra alınan görüntüler, eklem uyumunun sağlandığını doğrulamak için önemlidir.
Ameliyatsız Tedavi
Yer değiştirmemiş (deplase olmayan) stabil kırıklar ve yerine oturtulduktan sonra dengeli kalan basit çıkıklar çoğunlukla ameliyatsız tedavi edilir. Çıkık, uygun sedasyon veya anestezi altında yerine oturtulur; ardından kısa süreli atel ya da breys ile korunur. Uzun süreli tam hareketsizlik dirsekte sertliğe yol açtığından, güvenli olur olmaz erken ve kontrollü hareket başlanır. İlk dönemde ağrı yönetimi, buz uygulaması ve şişliğin kontrolü süreci destekler. Kontrol röntgenleriyle kemik ve eklem konumunun korunduğu izlenir.
Cerrahi Ne Zaman Gerekir?
Cerrahi; yer değiştirmiş veya parçalı eklem içi kırıklarda, olekranon ayrılmalarında, koronoid ve radius başı kırıklarının stabiliteyi bozduğu durumlarda ve redüksiyon sonrası dengesiz kalan (yeniden çıkmaya eğilimli) çıkıklarda gündeme gelir. En sık uygulanan yöntem açık redüksiyon ve internal tespittir (ORIF): kırık parçalar plak, vida veya tellerle anatomik olarak sabitlenir. Onarılamayacak kadar parçalı radius başı kırıklarında protez, kopan bağlarda onarım veya rekonstrüksiyon, korkunç üçlü gibi karmaşık yaralanmalarda ise kemik ve bağların birlikte onarımı gerekebilir. Amaç, erken harekete izin verecek kadar sağlam bir tespit sağlamaktır.
İyileşme ve Rehabilitasyon
İyileşme, yaralanmanın ağırlığına ve ameliyatsız mı yoksa cerrahi mi izlendiğine göre değişir ve basamaklı bir rehabilitasyonla ilerler. Öncelik, dirsek sertliğini önlemek için erken ve güvenli hareket açıklığıdır; dirsek, sertleşmeye çok yatkın bir eklemdir. Ağrı ve şişlik kontrol altına alındıkça hareket, ardından kademeli güçlendirme eklenir; ağır yük verme ve zorlayıcı aktiviteler kemik ve doku iyileşmesine göre geciktirilir. Süreç sabit bir takvimden çok ulaşılan hedeflere göre yönlendirilir. Buna rağmen kalıcı hareket kaybı gelişirse, dirsek kireçlenmesi ve sertliği başlığı altında ele alınan ileri yaklaşımlar gündeme gelebilir.
Korunma
Bütün kırık ve çıkıklar önlenemese de riski azaltmak mümkündür. Düşme riskini düşürmek için ev güvenliği, uygun ayakkabı ve denge egzersizleri; kemik sağlığını korumak için yeterli D vitamini ve kalsiyum, gerektiğinde kemik erimesinin değerlendirilmesi ve tedavisi önemlidir. Sporda koruyucu ekipman ile doğru teknik, motosiklet kullanırken dirsek koruyucuları yaralanma olasılığını azaltır. Çocuklarda oyun alanı ve zemin güvenliği ayrıca dikkat gerektirir.
Ne Zaman Hekime Başvurmalıyım?
Dirsekte belirgin şekil bozukluğu, kola yük verememe, hızla artan şişlik, elde ilerleyen uyuşma-güçsüzlük ya da parmaklarda solukluk, soğukluk ve nabız değişikliği gecikmeden acil değerlendirme gerektirir; bunlar sinir-damar aciliyeti olabilir. Birkaç gün içinde geçmeyen, günlük işleri zorlaştıran ağrı ve hareket kısıtlılığı da bir uzman tarafından incelenmelidir. Dirsek bölgesindeki yaralanmalar hakkında daha fazla bilgi için dirsek sayfamızı inceleyebilir, bir dirsek sorununun değerlendirilmesi için Doç. Dr. Serkan Sürücü ile iletişime geçebilirsiniz.