Diz Osteotomisi
Diz Osteotomisi Nedir?
Diz osteotomisi, kaval kemiği (tibia) ya da uyluk kemiği (femur) üzerinde yapılan kontrollü bir kemik kesisiyle bacak diziliminin düzeltildiği bir ameliyattır. Amaç eklem yüzeyini değiştirmek değil, dize binen yükün yolunu değiştirmektir: ağırlık, aşınmış bölmeden kıkırdağı daha iyi korunmuş bölmeye kaydırılır. Böylece ağrının azalması, aşınmanın yavaşlaması ve protez ihtiyacının geciktirilmesi hedeflenir. Osteotomi, dizin kendi eklemini koruyan (eklem-koruyucu) bir cerrahidir; bu yönüyle protez cerrahisinden temel olarak ayrılır.
Hangi Durumlarda Uygulanır?
Osteotominin ana endikasyonu, bacak diziliminin bozuk olduğu ve buna bağlı olarak dizin tek bölmesinin aşırı yüklendiği durumlardır. İçe eğrilik (varus) dizin iç bölmesine, dışa eğrilik (valgus) ise dış bölmesine yükü yığar; zamanla bu bölmede kıkırdak yıpranır ve ağrı yerleşir. Osteotomi ayrıca kıkırdak onarımı, menisküs nakli ya da bağ rekonstrüksiyonu planlanan dizlerde, onarılan dokuyu aşırı yükten korumak amacıyla bu ameliyatlara eşlik edebilir. Dizilim düzeltilmediğinde, yapılan onarımın yeniden aynı yüke maruz kalacağı unutulmamalıdır.
Kimler Uygun Adaydır?
Osteotomi her diz kireçlenmesi için uygun değildir. En iyi sonuçlar, tek bölmesi tutulmuş, dizilim bozukluğu ölçülebilir düzeyde olan, hareket açıklığı iyi korunmuş, bağları sağlam, aktif kalmak isteyen ve sigara içmeyen hastalarda elde edilir. Aşağıdaki durumlar ise osteotomiyi uygunsuz kılar ya da riski artırır:
- Birden fazla bölmeyi tutan yaygın kireçlenme
- Belirgin hareket kısıtlılığı veya diz sertliği
- İltihabi eklem hastalıkları
- Kemik iyileşmesini bozan durumlar (sigara, kontrolsüz diyabet, ileri osteoporoz)
- Düzeltilmemiş bağ instabilitesi ya da ileri yaşta düşük aktivite beklentisi
Ameliyat Öncesi Hazırlık ve Planlama
Osteotomi, ölçüm ve planlama gerektiren bir ameliyattır. Ayakta ve tüm bacağı gösteren uzun röntgenlerle mekanik eksen çıkarılır; düzeltmenin miktarı ve kesinin yeri bu ölçümlere göre belirlenir. Manyetik rezonans (MR) kıkırdak, menisküs ve bağların durumunu gösterir. Hastanın genel sağlığı değerlendirilir; sigaranın bırakılması kemik kaynamasını doğrudan etkilediği için özellikle önemlidir. Ameliyat öncesinde hareket açıklığının ve uyluk kası gücünün iyileştirilmesi, sonrasındaki rehabilitasyonu belirgin biçimde kolaylaştırır.
Osteotomi Teknikleri
Teknik seçimi, eğriliğin yönüne ve kaynaklandığı kemiğe göre yapılır:
- Yüksek tibial osteotomi (HTO): Kaval kemiğinin üst bölümünden yapılan kesiyle içe eğriliğin düzeltilmesidir; iç bölmesi aşınmış varus dizlerde en sık uygulanan yöntemdir.
- Distal femoral osteotomi (DFO): Uyluk kemiğinin alt ucundan yapılan kesiyle dışa eğriliğin düzeltilmesidir; dış bölmesi aşınmış valgus dizlerde tercih edilir.
- Açık kama tekniği: Kemik tek taraftan açılır, oluşan boşluk greftle doldurulabilir ve plak-vida ile sabitlenir.
- Kapalı kama tekniği: Kemikten bir kama çıkarılarak dizilim düzeltilir ve tespit yapılır.
Düzeltmenin miktarı ameliyat sırasında da kontrol edilir; hedef, yükü sağlıklı bölmeye kaydırırken aşırı düzeltmeden kaçınmaktır. Gerekirse aynı seansta artroskopik değerlendirme ya da eşlik eden menisküs-kıkırdak girişimi yapılabilir.
Anestezi ve Ameliyat Süresi
Ameliyat genel anestezi ya da belden uygulanan (spinal/epidural) anestezi altında yapılabilir; seçim hastanın sağlık durumu ve anestezi ekibinin değerlendirmesiyle belirlenir. Ağrı kontrolünü desteklemek için sinir bloğu eklenebilir. İşlem süresi tekniğe, eşlik eden girişimlere ve düzeltmenin karmaşıklığına göre değişir. Hastanede kalış genellikle kısadır; taburculuk zamanı ağrı kontrolü, koltuk değneğiyle güvenli hareket ve genel durumla belirlenir.
Ameliyat Sonrası İlk Dönem
İlk dönemin amacı, kemik kesisinin korunması ve şişliğin kontrol altına alınmasıdır. Bacak yükseltilir, soğuk uygulama ve ağrı yönetimi düzenlenir. Yük verme, kemik kaynamasının seyrine ve uygulanan tekniğe göre kısıtlanır; koltuk değneği kullanımı bu dönemde standarttır ve yüke geçiş hekimin belirlediği program içinde kademeli olarak yapılır. Pıhtı riskine karşı önlemler alınır; erken dönemde ayak bileği hareketleri ve kontrollü mobilizasyon desteklenir. Hareket açıklığı çalışmalarına, tespitin güvenliği elverdiği ölçüde erken başlanır.
Rehabilitasyon Süreci
Rehabilitasyon, osteotomi sonucunun belirleyicilerinden biridir. Program önce şişliğin azaltılması, diz hareket açıklığının geri kazanılması ve uyluk ön kasının (kuadriseps) uyarılmasıyla başlar. Kemik kaynaması ilerledikçe yük verme artırılır ve kapalı zincir güçlendirme, denge ve yürüyüş kalitesi çalışmaları eklenir. Kalça ve gövde kaslarının güçlendirilmesi, düzeltilen dizilimin korunmasına katkı sağlar. İlerleme sabit bir takvimle değil; ağrı, şişlik, radyolojik kaynama bulguları ve ulaşılan güç-fonksiyon ölçütleriyle yönlendirilir.
İşe ve Spora Dönüş
Masa başı işlere dönüş, ağrı kontrolü sağlandığında ve güvenli hareket mümkün olduğunda göreli olarak erken düşünülebilir. Ayakta durmayı, ağır kaldırmayı ya da merdiven kullanmayı gerektiren işlerde dönüş, kemik kaynaması ve yük verme kapasitesine bağlı olarak daha geç olur. Spora dönüşte önce düşük etkili aktiviteler (yürüyüş, bisiklet, havuz) devreye girer; koşu, dönme ve temas içeren sporlar ancak kaynama tamamlandığında ve güç ölçütleri karşılandığında değerlendirilir. Zaman aralıkları kişiden kişiye belirgin biçimde değişir.
Riskler ve Olası Komplikasyonlar
Osteotomi, planlama gerektiren ve kendine özgü riskleri olan bir ameliyattır. Olası sorunlar arasında kemik kaynamasının gecikmesi veya gerçekleşmemesi, düzeltmenin yetersiz ya da fazla olması, tespit malzemesine bağlı rahatsızlık, eklem içine uzanan kırık, enfeksiyon, damar-sinir yaralanması, eklem sertliği ve derin ven trombozu yer alır. Bacakta artan şişlik, ısı ve baldır ağrısı pıhtı açısından uyarıcıdır. Sigara kullanımı kaynama sorunlarının en önemli değiştirilebilir nedenidir. Riskler ve beklentiler ameliyat öncesinde ayrıntılı biçimde konuşulmalıdır.
Sonucu Etkileyen Faktörler ve Alternatifler
Osteotominin sonucunu; hasta seçiminin doğruluğu, düzeltmenin planlanan miktarda yapılması, kıkırdak hasarının yaygınlığı, kilo, sigara ve rehabilitasyona uyum belirler. Osteotomi ağrıyı azaltabilir ve protez ihtiyacını geciktirebilir; ancak kireçlenmeyi ortadan kaldırmaz ve sonucun ömür boyu süreceği garanti edilemez. Alternatifler arasında ameliyatsız tedavinin sürdürülmesi ile hastaya göre kısmi (unikondiler) veya total diz protezi bulunur. Genç ve aktif hastalarda eklemi koruyan yaklaşım öne çıkarken, yaygın tutulumu olan ve aktivite beklentisi daha düşük hastalarda protez daha uygun olabilir.
Ne Zaman Hekime Başvurmalıyım?
Ameliyattan sonra artan ve ilaçla kontrol edilemeyen ağrı, yara yerinde kızarıklık, akıntı ya da ateş; baldırda ağrı ve tek taraflı şişlik; bacakta uyuşma, güçsüzlük veya renk değişikliği gecikmeden değerlendirilmelidir. Ameliyat öncesinde ise, ameliyatsız tedaviye yanıt vermeyen ve yürüme mesafesini kısıtlayan tek taraflı diz ağrısı ile giderek belirginleşen bacak eğriliği, dizilim ölçümü için başvuru nedenidir. Diğer diz sorunlarınız için ayrıntılı bilgiye ulaşabilir, değerlendirme için Doç. Dr. Serkan Sürücü ile iletişime geçebilirsiniz.